Pojęcia geograficzne:

A B C D E F G H I J K L M N O P Q R s T U V W X Y Z

  • safari - termin stosowany do określenia wyprawy karawanowej lub myśliwskiej w Afryce Wschodniej. Dawniej głównym celem safari było polowanie z bronią na dziką zwierzynę, obecnie jest to
  • sahel - obszar graniczny pomiędzy dwoma wielkimi jednostkami fizycznogeograficznymi Afryki - Sahary na północy i Sudanu na południu, tradycyjnie włączany do tego ostatniego. Sahel ciągnie
  • salsa - typ wulkanu błotnego związanego z występowaniem skał bitumicznych, charakteryzujący się tym, że wydobywające się z niego błoto wulkaniczne nie jest gorące
  • saltacja - zjawisko występujące w rzekach o wartkim nurcie. Polega na chwilowej zmianie rodzaju transportu rumowiska rzecznego z wleczenia po dnie na unoszenie, wskutek znacznej turbulencji
  • samum - meteorol. gorący, porywisty, suchy wiatr pustynny, wiejący najczęściej od kwietnia do czerwca w Afryce Płn. i na Płw. Arabskim, niosący ze sobą wielkie ilości pyłu i piasku
  • sandr - geogr. rozległe, piaszczyste lub żwirowe równiny w kształcie stożka powstałe w wyniku działalności wód polodowcowych
  • sapropel - szlam gnilny, ciemny osad (muł) tworzący się na dnie zbiorników wodnych wskutek rozkładu martwych szczątków organicznych bez dostępu tlenu i przy współudziale saprobiontów
  • sawanna - biom roślinny typowy dla strefy pod- i międzyzwrotnikowej, o wybitnej porze suchej trwającej 2,5-10 miesięcy i niskich opadach 400-600 (900) mm rocznie, występujący przede
  • scrub - skrub, rodzaj krzaczastej formacji roślinnej, typowej dla obszarów półsuchych, powszechnie występujący w Australii. Scrub tworzy zwarty, trudny do przebycia gąszcz wiecznie
  • sedymentacja - osadzanie, w geologii gromadzenie się na powierzchni skorupy ziemskiej, pod wpływem siły ciężkości, materiałów niesionych przez wody płynące, lodowce, wiatr, rozpuszczonych lub
  • sejsmograf - przyrząd wykrywający i rejestrujący przebieg drgań powierzchni Ziemi wywołanych trzęsieniem ziemi lub sztucznie, np. poprzez eksplozję materiałów wybuchowych. Drgania zapisane są
  • sejsmologia - dział geofizyki, nauka zajmująca się trzęsieniami ziemi (ich analizą, teorią powstania, możliwością przewidywania) oraz poznawaniem budowy wnętrza Ziemi na podstawie rozchodzenia
  • sejsza - rodzaj ruchu wody występujący w zamkniętych zatokach morskich i morzach oraz jeziorach. Polega na szerokim kołysaniu wód: przy brzegach poziom wody zmienia się rytmicznie (od
  • selwa - regionalna nazwa tropikalnego, wilgotnego, wiecznie zielonego lasu równikowego, stosowana w Ameryce Południowej. Selwą porośnięte są: cała Nizina Amazonki, część niziny Orinoko
  • serak - geol. bryła lodu pojawiająca się na powierzchni lodowca górskiego wskutek powstawania szczelin i pęknięć masy lodowej
  • serir - stosowana w północnej Afryce i na Półwyspie Arabskim nazwa pustyni żwirowej
  • siatka geograficzna - układ rzeczywistych południków i równoleżników na kuli ziemskiej lub ich model na globusie, nie zmodyfikowany przez żadne odwzorowanie
  • siatka kartograficzna - układ południków i równoleżników na mapie będący obrazem siatki geograficznej, otrzymanym na mapie za pomocą wybranego odwzorowania kartograficznego. Siatki kartograficzne
  • sieć rzeczna - system wszystkich naturalnych cieków wodnych danego terenu, zarówno stałych jak i okresowych. Ze względu na rozmieszczenie dopływów względem rzeki głównej wyróżniamy kilka typów
  • siedlisko - biotop, habitat, w ekologii zespół czynników abiotycznych środowiska tworzący warunki bytowania danego organizmu. Dla roślinnych organizmów lądowych pojęcie siedliska (ekotopu)
  • siel - potok błotny, spływ błotny, mur, rodzaj spływu pokrywy zwietrzelinowej, zachodzący w górach wysokich (np. w Alpach, na Kaukazie) w formie szybko przemieszczającego się w dół stoku
  • sierra - geogr. łańcuch górski, pasmo gór
  • siklawa - nazwa używana w Tatrach na określenie wodospadu górskiego
  • sill - żyła pokładowa, żyła skał magmowych zakrzepłych zwykle blisko powierzchni Ziemi. Powstaje w wyniku intruzji magmy między dwie warstwy równolegle ułożonych skał osadowych. Długość
  • siła Coriolisa - jedna z sił bezwładności działająca na ciało znajdujące się w nieinercjalnym (tu: obracającym się) układzie odniesienia, Siła Coriolisa spowodowana dziennym ruchem obrotowym
  • siodło - 1) rodzaj szerokiej, zwykle trawiastej przełęczy, oddzielającej dwa szczyty. Terminem siodło określane są też niekiedy poszczególne płytkie wcięcia szerokiej przełęczy. Mniejsza
  • sirocco - lokalna nazwa ciepłego lub gorącego wiatru wiejącego w rejonie Morza Śródziemnego z kierunku południowego lub południowo-wschodniego, znad Afryki lub Półwyspu Arabskiego. Wieje on
  • sirocco - lokalna nazwa ciepłego lub gorącego wiatru wiejącego w rejonie Morza Śródziemnego z kierunku południowego lub południowo-wschodniego, znad Afryki lub Półwyspu Arabskiego. Wieje on
  • sjenit - syenit, magmowa skała głębinowa należąca do grupy skał obojętnych. W składzie mineralnym sjenitu przeważają: skalenie alkaliczne (ortoklaz, mikroklin), biotyt, amfibole (głównie
  • skala Beauforta - dwunastostopniowa skala służąca do szacowania prędkości (tzw. siły) wiatru. Opracowana w 1806 przez angielskiego admirała F. Beauforta. Opiera się na obserwacji skutków działania
  • skala mapy - stosunek liczbowy przedstawiający wielkość zmniejszenia odległości na mapie względem rzeczywistych odległości w terenie. Skalę mapy zapisuje się w postaci ułamka, np. 1: 10 000
  • skala twardości - Mohsa najczęściej stosowana 10-stopniowa skala twardości ciał stałych (szczególnie minerałów) opracowana w 1812 przez niemieckiego mineraloga F. Mohsa (1773-1839). Jeśli badane
  • skalenie - pospolite minerały skałotwórcze o zróżnicowanym składzie chemicznym i różnej postaci kryształów. Należą do nich glinokrzemiany potasu, sodu, wapnia i baru, wykazujące zdolność do
  • skalice - skałki, ogólna nazwa form terenu powstałych w wyniku oddziaływania procesów erozji lub denudacji, dzięki którym na powierzchni Ziemi odsłania się skała nie przykryta zwietrzeliną
  • skała - naturalny zespół jednego lub wielu różnych minerałów, powstały w wyniku określonych procesów geologicznych lub kosmologicznych (magmatyzmu, metamorfizmu, sedymentacji i in.)
  • skała płonna - nieużyteczna gospodarczo skała eksploatowana ze złoża wraz z kopaliną, np. piaski i gliny tworzące przewarstwienia w pokładach węgla brunatnego
  • slumsy - dzielnice wielkiego miasta o b. niskim standardzie życia, z nędznymi domami, ruderami zamieszkiwanymi przez biedotę wielkomiejską
  • słonorośla - halofity, solniskowa roślinność, rośliny żyjące na glebach zasolonych: na wybrzeżach mórz, w bezodpływowych dolinach rzek zasilanych wodami bogatymi w substancje alkaliczne (np
  • solanka - woda mineralna zawierająca powyżej 15 g/l rozpuszczonych soli: jodu, bromu, kamiennej i innych. W Polsce solanki występują na wybrzeżu (Międzyzdroje, Sopot, Krynica Morska), u
  • solano - meteorol. śródziemnomorski upalny i wilgotny wiatr wsch. wiejący w Hiszpanii
  • soliflukcja - jeden z procesów morfologicznych modelujących stoki w obszarach o klimacie zimnym, w warunkach peryglacjalnych (obszary polarne, wysokie góry). Polega na wolnym (do kilku cm na
  • solnisko - słone bagno, zwykle bezodpływowe obniżenie terenu charakteryzujące się nieraz znacznym zasoleniem. Solniska występują tylko na obszarach o klimacie suchym, gdzie parowanie
  • sołodie - sołodzie, typ gleb należący do gleb słonych, powstających z sołończaków lub sołońców poprzez rozpuszczanie i wymywanie z nich soli, przy jednoczesnym zastępowaniu ich sodą (węglan
  • Sołońce - typ gleb należący do gleb słonych, charakteryzujący się wysoką zawartością jonów sodu (ponad 20% w kompleksie sorpcyjnym), co powoduje wypieranie jonów wapnia, a także małą
  • sołończaki - sołonczaki, typ gleb należący do gleb słonych, charakteryzujący się obecnością w wierzchnich warstwach profilu glebowego dużych ilości łatwo rozpuszczalnych soli zasadowych (
  • sopka - używana w północno-wschodniej Azji nazwa oznaczająca samotnie położoną, wysoko wzniesioną górę, najczęściej wulkan, np. Kluczewska Sopka na Kamczatce
  • sorgo - rodzaj z rodziny traw liczący ok. 25 gatunków występujących na obszarach tropikalnych. Kilka gatunków ważnych roślin uprawnych, zbożowych, dostarczających nasion jadalnych
  • spąg - dolna powierzchnia warstwy (ławicy) skalnej lub kopaliny przylegająca do warstwy leżącej bezpośrednio pod nią
  • speleologia - jaskinioznawstwo, poznawanie i naukowe badanie genezy i rozwoju jaskiń. Rodzaj dyscypliny na pograniczu różnych nauk, m.in.: geologii, geomorfologii, hydrogeologii, klimatologii
  • spełzywanie - powszechnie zachodzący proces morfologiczny, modelujący stoki w klimacie umiarkowanym (m.in. w Polsce). Polega na wolnym pełznięciu, pod wpływem siły ciężkości, pokrywy darniowej
  • stalagmit - rodzaj nacieku występującego na dnie jaskiń krasowych, powstały wskutek wytrącania węglanu wapnia z kropel wody spadających ze stropu jaskini
  • stalagnat - geol. wapienna forma naciekowa w kształcie kolumny sięgającej od dna do stropu jaskini, powstała z połączenia się stalaktytu ze stalagmitem
  • stalaktyt - geol. naciek krasowy w kształcie sopla zwisającego ze stropu jaskini
  • stan wody - wysokość zwierciadła wody w cieku lub zbiorniku mierzona przez wodowskaz względem przyjętego, umownego poziomu odniesienia (tzw. rzędna zera wodowskazu). Stan wody podaje się w
  • staw - mały i płytki (do 3 m) zbiornik wodny utworzony w celach gospodarczych (najczęściej do hodowli ryb) lub turystycznych. W stawie istnieje możliwość spuszczania wody i ponownego
  • step - bezdrzewna formacja trawiasto-zielna o charakterze suchoroślowym, typowa dla klimatu umiarkowanego kontynentalnego, z mroźną zimą i suchym, gorącym latem, o opadach poniżej 500 mm
  • stok kontynentalny - stok cokołu kontynentalnego, stok przylądowy, stok znajdujący się pod powierzchnią wody, pomiędzy płaską powierzchnią cokołu lądowego (szelfu lub bezpośrednio kontynentu), a
  • stolica - stołeczne miasto, główne miasto jakiegoś państwa lub terytorium (jednostki administracyjnej), siedziba jego władz. Wyjątkami są Amsterdam w Holandii i Sucre w Boliwii, będące
  • Stoliwo górskie - szczyt lub pojedyncza góra o płaskim wierzchołku, typowa dla obszarów o budowie płytowej. Stoliwo górskie powstaje na skutek intensywnej selektywnej degradacji, odsłaniającej
  • stopa bezrobocia - wielkość statystyczna opisująca zjawisko bezrobocia. W praktyce stosowane są dwa sposoby jej obliczania: pierwszy, używany w większości krajów świata, określa stopę bezrobocia
  • stożek napływowy - aluwialny stożek, często spotykana forma powierzchni terenu, powstająca na skutek akumulacji (nagromadzania) osadów niesionych przez rzekę lub potok w miejscu wyraźnego
  • stratopauza - warstwa graniczna atmosfery, położona na wysokości ok. 50-55 km, pomiędzy stratosferą a mezosferą
  • stratosfera - warstwa atmosfery ziemskiej położona powyżej troposfery i oddzielona od niej tropopauzą, rozciągająca się na wysokości 45-50 km. W stratosferze występuje zjawisko inwersji
  • stratowulkan - geol. miejsce wybuchu i naprzemiennego wydobywania się magmy oraz innych produktów z wnętrza wulkanu; także góra w kształcie stożka powstała w miejscu wybuchu wulkanu z produktów
  • stratus - meteorol. niska warstwowa chmura dająca opad mżawki, lodu lub śniegu ziarnistego
  • strefowość - strefowość środowiska, jedna z najważniejszych właściwości środowiska przyrodniczego na kuli ziemskiej, polegająca na stopniowym zmienianiu się jego cech wraz ze zmianą szerokości
  • strop - w geologii - górna powierzchnia warstwy (ławicy) skalnej przylegająca do warstwy leżącej bezpośrednio nad nią
  • studnia - pionowy szyb lub stalowy przewód rurowy łączący powierzchnię gruntu z poziomem wody gruntowej lub zaskórnej. Ze względu na sposób wykonania i konstrukcję rozróżnia się studnie:
  • studnia krasowa - forma terenu charakterystyczna dla obszarów krasowych. Rodzaj próżni o okrągłym przekroju, o głębokości nawet do kilkuset m. Powstaje wskutek ługowania przez wodę skały wzdłuż
  • subkontynent - geogr. ląd o dużych rozmiarach, niebędący jednak kontynentem; także duża wyróżniająca się część kontynentu właściwego
  • sublimacja - przemiana fazowa polegająca na bezpośrednim przejściu substancji z fazy stałej do gazowej (bez stopienia). Prężność pary nad tą substancją musi być niższa aniżeli ciśnienie w
  • syderyt - minerał, węglan żelaza. Krystalizuje w układzie trygonalnym, tworząc kryształy w formie romboedru. Łupliwość doskonała. Twardość 3,5-4,5. Barwa szara, żółta, zółtobrunatna
  • synoptyka - potoczne określenie meteorologii synoptycznej, będącej działem meteorologii
  • szadź - sadź, osad atmosferyczny o barwie srebrzystobiałej, występujący w postaci szczotek lodowych igiełek, mniej lub więcej rozdzielonych pęcherzykami powietrza, ozdobionych niekiedy
  • szare gleby - leśne gleby powstające w warunkach klimatu umiarkowanego kontynentalnego, przy rocznych sumach opadów w granicach 400-600 mm, na obszarach lasostepów lub lasów liściastych z
  • szaroziemy - gleby powstające w warunkach gorącego, suchego klimatu (roczne sumy opadów 300-500 mm), na obszarach pokrytych skąpą roślinnością niskotrawiastych sawann, stepów i półpustyń
  • szczawy - wody mineralne zawierające powyżej 1 g wolnego dwutlenku węgla (CO2) w 1 dm3 wody. Szczawy to wody infiltracyjne, które wsiąkając w podłoże napotykają wyziewy dwutlenku węgla (w
  • szczyt - 1) najwyższy punkt wypukłej formy terenu - góry, grani lub grzbietu górskiego, pagórka, wzgórza itp., np. szczyt wydmy,2) najwyższy punkt stoku urwistego, stanowiącego załom
  • szelf - półka kontynentalna, platforma kontynentalna, platforma przylądowa, część bloku (cokołu) kontynentalnego znajdująca się pod powierzchnią morza. Szelf jest zwykle przedłużeniem
  • szeregówka - rodzaj zabudowy wiejskiej, pochodzący jeszcze ze średniowiecza, charakterystyczny dla terenów nizinnych, zwłaszcza podmokłych. Polega na wznoszeniu zabudowań wzdłuż prostej drogi
  • szkiery - niewielkie wysepki przybrzeżne na obszarach zlodowaconych w okresie plejstocenu. Szkiery stanowią wystające z wody wyższe części ogładzonych przez lądolód mutonów. Występują
  • szkwał - nagły, gwałtowny, kilkuminutowy powiew wiatru o sile do 9° w skali Beauforta. Silny poziomy wir powietrzny powstający na granicy dwóch mas powietrza o dużej różnicy temperatur
  • szott - sebka, duże, płytkie, słone jezioro okresowe charakterystyczne dla północnych obrzeży Sahary. Wypełnia się wodą w czasie pory deszczowej, przez pozostałe okresy roku stopniowo
  • szreń - rodzaj pokrywy śnieżnej (śniegu), przekrystalizowanej pod wpływem częściowego rozmrożenia i ponownego zamarznięcia
  • szron - osad lodu o wyglądzie krystalicznym, przybierający kształt łusek, igiełek itp., powstający podobnie jak rosa, ale w temperaturze poniżej 0°C
  • sztorm - porywisty, bardzo silny i długotrwały wiatr morski o prędkości ponad 20 m/s (72 km/godz., ponad 8° w skali Beauforta), powstający podczas przesuwania się głębokich niżów przy
  • szyja wulkaniczna - izolowane wzniesienie o stromych, często urwistych stokach, zbudowane z odporych law zakrzepłych w kominie wulkanicznym

Lista pojęć i zagadnień z dziedziny geografii, geodezji.

Definicje demograficzne, geologiczne.